🖥️ सार्वजनिक व्यवस्थापन अध्ययन गाइड

नेपाल लोक सेवा आयोगको परीक्षाको लागि तयार गरिएको (मे १५, २०२५)

महत्त्वपूर्ण बुँदाहरू

विषय मुख्य बुँदा
कार्यालय प्रकार स्वामित्व: सार्वजनिक (जस्तै: मन्त्रालय), निजी (जस्तै: बैंक); संरचना: स्थानीय, प्रादेशिक, केन्द्रीय
सहायक कर्मचारीका कार्य अभिलेख व्यवस्थापन, दर्ता/चलानी, सेवा प्रवाह, सूचना व्यवस्थापन
सञ्चारका तत्व प्रेषक, सन्देश, माध्यम, प्राप्तकर्ता, प्रतिक्रिया
बजेट (२०७९/८०) कुल: रु. १७.९३ खर्ब; चालु: रु. ७.७२ खर्ब; पूँजीगत: रु. ३.८० खर्ब
निजामती सेवा आचरण समय पालना, अनुशासन, राजनीतिक तटस्थता, सरकारी आलोचना नगर्ने

🖥️ कार्यालय व्यवस्थापन

परिचय र महत्त्व

  • कार्यालय: संगठित रूपमा काम गर्ने स्थान (ल्याटिन "officium" बाट); सेवा, सूचना, सञ्चार, समन्वय, नियन्त्रण, समरण, मध्यस्थताको केन्द्र। कार्यालयले प्रशासनिक कार्यलाई सहज बनाउँछ।
  • महत्त्व: सेवा, सूचना, सञ्चार, समन्वय, नियन्त्रण, समरण, मध्यस्थताको केन्द्र।

कार्यहरू

  • आधारभूत: सूचना संकलन, अभिलेखन, प्रशोधन, सञ्चार, आपूर्ति, संरक्षण, प्रशासन, सम्पर्क।
  • व्यवस्थापकीय: नीति तर्जुमा, मानव संसाधन, स्रोत व्यवस्थापन, सम्पत्ति सुरक्षा, अभिलेख, बजेट, न्याय, सुरक्षा, अनुगमन, समन्वय।

प्रकारहरू

  • स्वामित्व: सार्वजनिक (जस्तै: मन्त्रालय), निजी (जस्तै: बुद्ध एयर)।
  • संरचना: स्थानीय (७५३), प्रादेशिक (६ प्रदेश), केन्द्रीय।
  • भौगोलिक: राष्ट्रिय (जस्तै: मानव अधिकार आयोग), अन्तर्राष्ट्रिय (जस्तै: यूनेस्को)।
  • संगठन: अगाडि (जस्तै: मालपोत), मध्य (जस्तै: जिल्ला समन्वय), पछाडि (जस्तै: योजना आयोग)।
  • प्रकृति: स्थायी (जस्तै: जिल्ला प्रशासन), अस्थायी (जस्तै: जनगणना कार्यालय)।

👥 कर्मचारी व्यवस्थापन

कर्मचारीका प्रकार

  • निजामती ऐन: राजपत्रांकित (सचिव, उपसचिव), राजपत्र अनंकित (नायब सुब्बा, खरिदार)।
  • कामको प्रकृति: प्राविधिक, अप्राविधिक।
  • स्थायित्व: स्थायी, अस्थायी।
  • स्तर: अधिकृत, सहायक।

सहायक कर्मचारी

  • प्रकार: फाँटवाला, पी.ए., सम्पर्क सहायक।
  • कार्यहरू: अभिलेख, दर्ता/चलानी, सेवा प्रवाह, सूचना व्यवस्थापन, निर्देशन पालना, सम्पत्ति संरक्षण, नीति कार्यान्वयन, प्रतिवेदन, सक्रियता, जिन्सी व्यवस्थापन, तथ्यांक संकलन, विकास सहयोग।
  • गुणहरू: सकारात्मक सोच, नैतिकता, नियम पालना, गतिशीलता, सदाचार, संयम, शिष्टाचार, नियमितता, गोपनीयता, आत्मविश्वास।

निजामती सेवा

  • सेवाहरू: आर्थिक योजना, इन्जिनियरिङ, कृषि, न्याय, प्रशासन, लेखा, वन, शिक्षा।
  • भर्ना प्रक्रिया: पाठ्यक्रम प्रकाशन, रिक्त पद माग, परीक्षा, सिफारिस।
  • आचरण: समय पालना, अनुशासन, राजनीतिक तटस्थता, सरकारी आलोचना नगर्ने, उपहार लिन नहुने, व्यापार नगर्ने।
  • अवकाश: ५८ वर्षमा; पेन्सन: (अन्तिम तलब × सेवा वर्ष) / ५०।

📦 कार्यालय स्रोत साधन

  • प्रकार: मानवीय (प्रशासनिक, प्राविधिक), भौतिक (भवन, फर्निचर), वित्तीय, उपकरण (गाडी, मेसिन), प्राविधिक (कम्प्युटर, इन्टरनेट), बौद्धिक।
  • वर्गीकरण: सजीव/निर्जीव, मानवीय/अमानवीय, देखिने/नदेखिने, चालु/पूँजीगत।
  • आवश्यकता: स्रोत परिचालन, लक्ष्य प्राप्ति, सेवा प्रवाह, गुणस्तर, भौतिक निर्माण, ICT प्रयोग।
  • समस्याहरू: नेतृत्व, उपयोग, उपलब्धता, अनुगमन, सुशासन।
  • समाधान: नेतृत्व सुधार, उपयोग सुधार, उपलब्धता, प्रभावकारी अनुगमन, सुशासन।

📢 सञ्चार

  • परिभाषा: दुई वा बढी पक्षबीच सूचना आदानप्रदान।
  • तत्वहरू: प्रेषक, सन्देश, माध्यम, प्राप्तकर्ता, प्रतिक्रिया।
  • महत्त्व: ज्ञान वृद्धि, जागरूकता, सुशासन, निर्णय प्रभावकारिता, सम्बन्ध, पहुँच, सहभागिता, योजना, अनुगमन।
  • माध्यमहरू: लिखित (पत्र, प्रतिवेदन), मौखिक (टेलिफोन, बैठक), संकेत (ट्राफिक लाइट), अन्य (रेडियो, इमेल)।
  • प्रकारहरू: मौखिक, लिखित, श्रव्य-दृश्य, औपचारिक, अनौपचारिक, एकतर्फी, दुतर्फी।
  • गुणहरू: स्पष्टता, एकरूपता, शिष्टता, उद्देश्यपूर्ण, वास्तविकता, समयबद्धता, विश्वसनीयता, पर्याप्तता, निरन्तरता।

📜 कार्यालय कार्यविधि

पत्र व्यवहार

  • उद्देश्य: औपचारिक सम्पर्क, अभिलेख, समन्वय, सूचना आदानप्रदान, प्रमाण।
  • गुणहरू: सरल भाषा, स्पष्टता, संक्षिप्तता, शिष्टता, पूर्णता, मौलिकता, शुद्धता, सान्दर्भिकता।
  • प्रकार: व्यक्तिगत, व्यवसायिक, सरकारी, आवेदन; प्राथमिकता: साधारण (७ दिन), जसरी (४ दिन), अति जसरी (३ दिन), शीघ्र, गोप्य।

दर्ता र चलानी

  • चलानीको महत्त्व: अभिलेख, ट्र्याकिङ, सुरक्षा, समय बचत, प्रमाण।
  • चलानी किताब: मिति, नम्बर, पत्र विवरण, प्राप्तकर्ता, विषय, समय, हस्ताक्षर।

परिपत्र

  • परिभाषा: मातहतका कार्यालयलाई सूचना/निर्देशन; जस्तै: गृह मन्त्रालयबाट जिल्ला प्रशासनलाई।

💰 बजेट, लेखा, लेखापरीक्षण

  • बजेट: राजस्व-व्यय विवरण; नेपालमा पहिलो बजेट २००८ माघ २१ (रु. ३.०४ करोड राजस्व, रु. ४.२४ करोड व्यय)।
  • प्रकार: सन्तुलित, घाटा, बचत; चालु, पूँजीगत, वित्तीय; कार्यक्रम, कार्यसम्पादन, शून्य आधारित।
  • २०७९/८० बजेट: कुल रु. १७.९३ खर्ब; चालु: रु. ७.७२ खर्ब; पूँजीगत: रु. ३.८० खर्ब; वित्तीय: रु. ३.३० खर्ब; प्रादेशिक/स्थानीय: रु. ४.२९ खर्ब।
  • स्वास्थ्य बजेट: रु. १.३१ खर्ब (४.४४%); निःशुल्क औषधि, पोषण खर्च, ट्रमा सेन्टर।

परीक्षा तयारी टिप्स